. - شرحى منظوم از ابراهيم ددهء قونيوى مسبوق الذكر بر ششصد بيت از مثنوى در سه هزار بيت بنام « گلشن توحيد » . . - شرحى از عبد اللطيف بن عبد اللّه العباسى بنام « لطائف المعنوى » و فرهنگى از لغات مثنوى بنام « لطائف اللغات » هم از او . عبد اللطيف از دانشمندان اوايل قرن يازدهم هجرى بوده است و او نسخهء مصحّحى از مثنوى كه بزعم وى صحيح‌ترين آنها بود با زحمت چند ساله ترتيب داد و آن را نسخهء ناسخه ناميده و مقدمه‌يى بنام « مرآة المثنوى » بر آن نگاشت و اين غير از مرآت المثنوى تلمّذ حسين مذكورست . . - شرحى از حاجى ملّا هادى سبزوارى فيلسوف قرن سيزدهم هجرى ( م - 1284 ه . ) كه در سال 1285 يكسال بعد از فوت مؤلف بطبع رسيد . از شارحان ديگر مثنوى نظام الدّين محمود داعى حسينى شاعر قرن نهم هجرى صاحب « حاشيهء داعى » بر مثنوى ؛ سيد عبد الفتاح حسينى عسكرى صاحب شرح موسوم به « مفتاح المعانى » ؛ محمد رضا صاحب « مكاشفات رضوى » ( قرن يازدهم ) و جز آنان را بايد ذكر كرد « 1 » . از جملهء ترجمه‌هاى مهم مثنوى ترجمه‌ييست از نيكلسن « 2 » بانگليسى همراه با شرحى از آن‌كه بانضمام طبع نفيسى از متن مثنوى بطبع رسيد ( 1925 - 1940 ميلادى ) . علاوه بر اين تولوك « 3 » منتخباتى از مثنوى بآلمانى ترتيب داد و وينفيلد « 4 » ترجمهء خلاصه‌يى از تمام مثنوى را با مقدمه‌يى در تصوّف بسال 1887 در لندن منتشر نمود .

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به تاريخ ادبيات فارسى تأليف هرمان اته ترجمهء مرحوم دكتر رضازاده شفق ، تهران 1337 ص 164 - 166 ؛ و به فهرست كتابخانهء دانشگاه تهران ج 2 تأليف آقاى ع . منزوى ص 222 - 227 . ( 2 ) - Reynold A . Nicholson ( 3 ) - Tholouck ( 4 ) - E . H . Winfield